Przypis1

Jak napisać część teoretyczną pracy magisterskiej? Plan, synteza literatury, przykład

Część teoretyczną pracy magisterskiej piszesz od końca: najpierw ustalasz problem i hipotezy (w pracy bez badań: tezę), potem dobierasz literaturę, która je uzasadnia, i układasz ją według pojęć, a nie według autorów. Rozdział ma przedstawić definicje, aktualny stan wiedzy, luki w badaniach i teorię, w której świetle zinterpretujesz wyniki. Streszczenie przeczytanych książek po kolei to jeszcze nie część teoretyczna, tylko materiał do niej.

Tak samo pisze się część teoretyczną pracy licencjackiej; różni się skala i to, ile wymaga wydział. Poniżej: co ma się w niej znaleźć, jak ją zaplanować, czym synteza różni się od streszczenia, przykład akapitu i miejsce dla AI. Przykłady są zmyślone.

Co powinna zawierać część teoretyczna pracy?

Dobrze widać to w wytycznych jednego z instytutów psychologii. Wprowadzenie teoretyczne ma tam być zwięzłe i bezpośrednio związane z problemem pracy. Ma pokazać kontekst teoretyczny hipotez, definicje podstawowych pojęć, aktualny stan wiedzy i luki, które uzasadniają postawienie problemu, oraz teorię albo model, w którego świetle wyniki będą interpretowane1. Hipotezy według tych samych wytycznych uzasadniasz dotychczasowymi badaniami z odnośnikami do literatury1.

Z tego wychodzą cztery elementy, które sprawdzisz w każdej pracy:

  1. Definicje. Jak rozumiesz pojęcia z tytułu i którą definicję przyjmujesz. Jedna wybrana i uzasadniona jest lepsza niż pięć wyliczonych.
  2. Stan wiedzy. Co już ustalono o Twoich zmiennych i o związku między nimi.
  3. Luka. Czego nie ustalono albo co jest sporne. To z luki bierze się sens Twojego badania.
  4. Teoria lub model. Rama, do której wrócisz w dyskusji wyników.

Wytyczne innych wydziałów mówią to samo ogólniej. Na jednym z wydziałów prawa zasadnicza część pracy ma być oparta na źródłach i literaturze przedmiotu, a podział na rozdziały należy do autora2. Jeśli Twój wydział ma własny wzór, obowiązuje wzór.

Jak zaplanować rozdział teoretyczny od hipotez wstecz?

Każdy podrozdział ma do czegoś prowadzić. Zanim napiszesz pierwsze zdanie, wypisz hipotezy i przy każdej zapytaj: co czytelnik musi wiedzieć, żeby uznać ją za rozsądną?

Przykład (zmyślona praca, bez danych): temat „Perfekcjonizm a prokrastynacja akademicka u studentów pierwszego roku”, hipoteza H1: wyższy poziom perfekcjonizmu wiąże się z częstszym odkładaniem zadań na studiach. Plan części teoretycznej:

1.1. Prokrastynacja akademicka: definicje i sposoby pomiaru.

1.2. Perfekcjonizm: przyjęte ujęcie i jego wymiary.

1.3. Perfekcjonizm a prokrastynacja: wyniki dotychczasowych badań i sprzeczności między nimi.

1.4. Model przyjęty w pracy, problem badawczy i hipotezy.

Podrozdziały 1.1 i 1.2 dają definicje, 1.3 stan wiedzy i lukę, 1.4 zamyka rozdział hipotezą. Nie ma tu historii psychologii ani podrozdziału o wszystkim, co wiadomo o studentach. Jeśli jakiś fragment nie prowadzi do żadnej hipotezy, to kandydat do skreślenia. Jak formułować same hipotezy, opisuje artykuł jak napisać hipotezy badawcze.

Jak pisać syntezę literatury, a nie streszczenie?

To najczęstszy problem części teoretycznej. Writing Center Uniwersytetu Karoliny Północnej rozróżnia to tak: streszczenie przypomina najważniejsze informacje z jednego źródła, a synteza je przegrupowuje, na przykład daje nową interpretację albo pokazuje, jak rozwijała się dziedzina3. Ten sam poradnik podsuwa kilka sposobów układu: chronologiczny (tylko gdy kolejność coś pokazuje), tematyczny i metodologiczny, czyli według tego, jak badano zjawisko3.

Na poziomie akapitu pomaga jedna reguła z tego samego źródła: akapit zaczynasz i kończysz własną myślą, a źródła służą jej za wsparcie; cytatów dosłownych używasz oszczędnie3.

Streszczenie (źle):

Autor A (2019) badał studentów i stwierdził związek perfekcjonizmu z prokrastynacją. Autor B (2021) również badał ten związek. Autor C (2023) przeprowadził badanie na uczniach.

Synteza (lepiej):

Wyniki dotyczące związku perfekcjonizmu z prokrastynacją nie są zgodne, a rozbieżność wydaje się zależeć od tego, który wymiar perfekcjonizmu mierzono. Badania, w których ujmowano go jednowymiarowo, wskazywały na związek dodatni (Autor A, 2019; Autor B, 2021), natomiast w badaniu rozdzielającym wymiary związek wystąpił tylko dla jednego z nich (Autor C, 2023). Brakuje badań na studentach pierwszego roku, którzy dopiero wchodzą w nowy system ocen.

Autorzy, lata i wyniki w obu wersjach są zmyślone. Zwróć uwagę, że w syntezie pierwsze zdanie jest Twoim twierdzeniem, środek je dokumentuje, a ostatnie wskazuje lukę. Tę lukę rozwijasz potem w podrozdziale z hipotezami.

Jak uporządkować literaturę przed pisaniem?

Wytyczne wspomnianego wydziału prawa opisują trzy czynności na zebranym materiale: weryfikację jego wartości naukowej, selekcję według przydatności dla problemu i klasyfikację według przyjętych kryteriów2. W praktyce wystarcza jedna tabela: w wierszach pozycje, w kolumnach pojęcia z Twojego planu (definicja, związek zmiennych, grupa badana, metoda, wynik). Każda pozycja ma zaznaczone, do którego podrozdziału trafia. Pozycja, która nie trafia do żadnego, nie trafia do pracy.

Skąd brać pozycje, opisuje artykuł jak szukać literatury do pracy. Zanim tabela urośnie, wklej listę do sprawdzarki bibliografii: od razu zobaczysz, które pozycje nie zgadzają się z bazą.

Przegląd literatury: jak napisać go krok po kroku?

Przegląd literatury to ta część rozdziału teoretycznego, w której zestawiasz stan wiedzy. Writing Center UNC prowadzi przez niego w kilku krokach3; poniżej one, przełożone na pracę dyplomową:

  1. Zawęź temat. Im węższy zakres, tym mniej pozycji musisz przeczytać, a promotor nie oczekuje, że przeczytasz wszystko3. Granice wyznaczają hipotezy z planu powyżej. O liczbie pozycji pisze artykuł o tym, ile źródeł w pracy magisterskiej.
  2. Znajdź wzór. Przeczytaj jeden lub dwa przeglądy z Twojej dziedziny, żeby zobaczyć, jak inni układają podobny materiał. UNC radzi dopisać do haseł tematu słowo „review”; bibliografie przeczytanych prac to kolejne wejście3.
  3. Wybierz zasadę porządku. Przegląd układa się wokół pojęć i problemów, nie wokół kolejnych źródeł, jak w bibliografii z adnotacjami. Do wyboru masz układ chronologiczny, tematyczny albo metodologiczny3.
  4. Powiedz czytelnikowi, czego ma się spodziewać. Przegląd nie musi mieć tezy, ale potrzebuje zdania o tym, według czego go uporządkowałeś3. Przykład (zmyślony): „Badania nad perfekcjonizmem i prokrastynacją omawiam według tego, jak mierzono perfekcjonizm”.
  5. Złóż trzy części. Wprowadzenie z tematem i zasadą porządku, część zasadnicza z omówieniem źródeł i wnioski, które mówią, co wynika z dotychczasowych badań i dokąd prowadzi dyskusja3. W pracy empirycznej te wnioski to luka i hipotezy z podrozdziału zamykającego.
  6. Pisz akapitami syntezy, jak w przykładzie wyżej: Twoje twierdzenie, źródła na jego poparcie, wniosek.

Gdy przegląd jest całą pracą, a nie jednym rozdziałem, potrzebujesz jeszcze tezy i opisu, jak dobierałeś źródła; opisuje to artykuł o tym, jak napisać pracę teoretyczną bez badań własnych.

Jak cytować w części teoretycznej?

Parafrazujesz, a nie przepisujesz. Praca pisemna przechodzi przed egzaminem przez Jednolity System Antyplagiatowy4, więc zdanie przeklejone ze źródła i tak wyjdzie w raporcie. Parafraza ma inną budowę niż oryginał i ma przypis z numerem strony, gdy podajesz konkretny fakt.

Klasykę, której nie możesz zdobyć, wolno cytować przez źródło wtórne: powołujesz się na autora oryginału, zapisujesz, że znasz go z innej pracy, i tylko tę drugą wpisujesz do bibliografii5. Piszesz wtedy wyłącznie tyle, ile o oryginale mówi źródło, które masz w rękach. Zasady i zapis opisuje tekst o cytowaniu przez źródło wtórne.

Ile stron powinna mieć część teoretyczna?

Ogólnopolskiej normy nie znaleźliśmy. Wytyczne bywają różne: na wspomnianym wydziale prawa objętość pracy magisterskiej nie jest normowana i zwykle wynosi od 60 do 120 stron2, a we wspomnianym instytucie psychologii tekst całej pracy ma mieć od 80 do 120 tysięcy znaków ze spacjami, przy czym wprowadzenie teoretyczne ma być zwięzłe1. Proporcję części teoretycznej do reszty ustalasz z promotorem. W pracy empirycznej łatwo przesadzić: rozdział teoretyczny dłuższy niż metoda, wyniki i dyskusja razem to zwykle znak, że zawiera rzeczy, które do niczego nie prowadzą.

Jak AI może pomóc przy części teoretycznej?

W tej metodzie model nie pisze rozdziału i nie dobiera literatury z pamięci. Powód jest praktyczny: model cytuje z pamięci, a w badaniu bibliografii generowanych przez ChatGPT zmyślonych było 55% cytowań w wersji GPT-3.5 i 18% w GPT-46. Dlatego pracuje wyłącznie na plikach PDF, które sam zebrałeś, i na Twoim brudnopisie: tezy, kolejność argumentów i lukę wpisujesz Ty, przy każdej tezie z nazwą pliku.

Do czego model się nadaje:

  • Redakcja brudnopisu w tekst ciągły, bez dopisywania tez, których w nim nie ma.
  • Kontrola spójności. Wklejasz plan i hipotezy i prosisz o wskazanie podrozdziałów, które nie prowadzą do żadnej hipotezy.
  • Kontrola przypisów. Tabela: zdanie z przypisem, plik, strona, dosłowny fragment, który je potwierdza. Jak to zrobić, opisuje sprawdzanie przypisów z AI.

Polecenie do kontroli spójności możesz wkleić prawie bez zmian:

Oto plan mojej części teoretycznej i hipotezy: [plan, hipotezy]. Wskaż podrozdziały, które nie prowadzą do żadnej hipotezy, i hipotezy, których żaden podrozdział nie uzasadnia. Nie proponuj nowych treści; tylko wskaż niedopasowania.

Gotowy tekst przepuść przez korektor stylu: zaznaczy frazy, po których promotor rozpoznaje tekst pisany na skróty.

Jakie błędy popełnia się w części teoretycznej?

  • Przegląd wszystkiego. Rozdział o całej dziedzinie zamiast o zmiennych z hipotez.
  • Streszczenia po kolei. Akapit na autora, bez jednego zdania, które łączy źródła.
  • Definicje bez wyboru. Pięć definicji i żadnej decyzji, którą przyjmujesz.
  • Brak luki. Z rozdziału nie wynika, po co Twoje badanie.
  • Teoria, do której nie wracasz. Model opisany w rozdziale 1 nie pojawia się w dyskusji wyników.
  • Źródła, których nie masz. Pozycja w bibliografii, której pliku nigdy nie otworzyłeś.

Jeśli chcesz przejść całą drogę od planu do ostatniego przypisu na własnej pracy, z ćwiczeniami i kartami pracy, jest kurs Część teoretyczna bez zmyślonych źródeł. Samą metodę pracy z AI opisuje poradnik.

Przypisy

  1. Uniwersytet Zielonogórski, Instytut Psychologii, Wymagania pracy dyplomowej, jednolite studia magisterskie, psychologia, od 2025/2026, ips.uz.zgora.pl, rozdział I „Teoretyczne podstawy pracy” (wprowadzenie zwięzłe, związane z problemem; definicje, stan wiedzy, luki w wiedzy, teoria lub model; hipotezy uzasadnione badaniami) oraz pozycja „Objętość”, https://ips.uz.zgora.pl/fcp/BHVEUFAgNARASPgMAUVFOS1hJSE4aEgYPOxoISVwdEQoLS0YfBw8NRklJHB9OR0YFGSwAGhQfBQgHBw0JCUVeBxQUDxk/84/public/wymagania_pracy_dyplomowej_jednolite_magisterskie_psychologia_od_2025_2026.pdf (dostęp: 27 października 2026). ↑ ↑2 ↑3

  2. Uniwersytet Jagielloński, Wydział Prawa i Administracji, Zasady pisania pracy magisterskiej, wpia.uj.edu.pl, pkt I (weryfikacja, selekcja i klasyfikacja materiału badawczego; objętość) oraz pkt II Ad. 4 (zasadnicza część pracy), https://wpia.uj.edu.pl/documents/41601/146958278/Zasady_pisania_pracy_magisterskiej.pdf/f310ed92-f616-4f03-97b1-35653ded0723 (dostęp: 27 października 2026). ↑ ↑2 ↑3

  3. The Writing Center, University of North Carolina at Chapel Hill, Literature Reviews, writingcenter.unc.edu, https://writingcenter.unc.edu/tips-and-tools/literature-reviews/ (dostęp: 27 października 2026). ↑ ↑2 ↑3 ↑4 ↑5 ↑6 ↑7 ↑8 ↑9

  4. Ustawa z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, tekst jednolity (Dz.U. 2026 poz. 1362), art. 76 ust. 4, https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/1362/text/T/D20261362L.pdf (dostęp: 27 października 2026). ↑

  5. Ewa Skimina, Justyna Harasimczuk, Jan Cieciuch, Podstawowe standardy edytorskie naukowych tekstów psychologicznych w języku polskim na podstawie reguł APA 7, Wydawnictwo Liberi Libri 2022, część „Cytowania”, punkt o odsyłaczach w cytowaniu pośrednim, https://apa7.liberilibri.pl/ (dostęp: 27 października 2026). ↑

  6. William H. Walters, Esther Isabelle Wilder, Fabrication and errors in the bibliographic citations generated by ChatGPT, „Scientific Reports” 2023, t. 13, nr art. 14045, https://doi.org/10.1038/s41598-023-41032-5 (dostęp: 27 października 2026). ↑

Dalej w dziale źródła i cytowanie