Przypis1

Jak przeprowadzić wywiad do pracy magisterskiej? Scenariusz, pilotaż i liczba rozmów

Wywiad do pracy magisterskiej przeprowadzasz w pięciu krokach: piszesz scenariusz z pytaniami otwartymi i dopytaniami, sprawdzasz go w pilotażu, zbierasz zgodę na udział i osobno na nagranie, prowadzisz rozmowę za rozmówcą, a tego samego dnia zapisujesz notatkę po rozmowie. Liczby wywiadów nie bierzesz z tabeli, tylko uzasadniasz ją celem badania i tym, co dzieje się w materiale.

Mowa o wywiadzie częściowo ustrukturyzowanym: masz listę pytań, ale rozmowa może pójść tam, gdzie poprowadzi ją rozmówca. Poniżej każdy krok po kolei, z przykładem. Przykład jest zmyślony: Kinga pisze pracę z pedagogiki o tym, jak nauczyciele klas 1-3 piszą roczną ocenę opisową.

Czym jest wywiad częściowo ustrukturyzowany?

To rozmowa według scenariusza, który nie jest kwestionariuszem. Pytania ustalasz przed badaniem, a kolejność i dopytania zależą od tego, dokąd poprowadzi rozmówca. Taki wywiad pasuje do pytania badawczego, które zaczyna się od „jak” albo „w jaki sposób”: pyta o doświadczenie i sens, a nie o odsetek. Jeśli Twoje pytanie brzmi „ile” albo „czy się różni”, potrzebujesz ankiety i statystyki; o tym, ile osób do niej zebrać, jest tekst ile osób do badania ankietowego.

Uogólnienia na populację z wywiadów nie wyciągniesz. Rozmówców dobierasz celowo, bo mają doświadczenie, o które pytasz, więc z dwunastu rozmów wynika, jak sprawę widzi dwanaście osób dobranych według opisanych kryteriów. To zdanie trafi potem do ograniczeń badania.

Jak napisać scenariusz wywiadu?

Kallio i współpracownicy przejrzeli literaturę metodologiczną o scenariuszach wywiadu częściowo ustrukturyzowanego i opisali pięć faz: sprawdzenie, czy taki wywiad w ogóle pasuje do badania; zebranie dotychczasowej wiedzy o temacie; wstępny scenariusz; pilotaż; przedstawienie gotowego scenariusza1. W pracy dyplomowej ostatnia faza to scenariusz w aneksie i akapit w rozdziale o metodzie: skąd się wziął i co zmienił pilotaż.

Scenariusz ma trzy piętra. Pytanie główne mówi, czego chcesz się dowiedzieć. Pytania szczegółowe, zwykle od dwóch do czterech, dzielą je na części. Pytania wywiadowe to to, co mówisz do rozmówcy, i brzmią inaczej niż w rozdziale teoretycznym: nie pytasz o „znaczenie przypisywane ocenie opisowej”, tylko prosisz o opowieść o ostatniej ocenie.

Jacob i Furgerson w poradniku dla studentów, którzy robią wywiady pierwszy raz, radzą między innymi2:

  • pytania otwarte, bez takich, na które odpowiada się „tak” albo „nie”;
  • na początek pytania łatwe, trudniejsze dalej;
  • „Proszę opowiedzieć o…” jako początek pytania, bo zaprasza do opowieści;
  • jedno szerokie pytanie zamiast serii drobnych, a pod nim dopytania;
  • rozsądną długość: według autorek od sześciu do dziesięciu dobrze napisanych pytań może zająć od godziny do półtorej.

Przykład zmyślony: fragment scenariusza Kingi.

Blok Pytanie wywiadowe Dopytania
Rozgrzewka Proszę opowiedzieć, jak trafiła Pani do edukacji wczesnoszkolnej. staż; klasy, które teraz uczy
Praca nad oceną Proszę opowiedzieć o ostatniej rocznej ocenie opisowej, którą Pani pisała, od pierwszej chwili do oddania. kiedy zaczyna; skąd sformułowania; ile czasu; czy ktoś czyta przed oddaniem
Adresat Kiedy pisze Pani ocenę, kogo ma Pani przed oczami? uczeń; rodzic; dyrekcja
Zamknięcie Czy jest coś o ocenie opisowej, o co nie zapytałam, a co powinnam wiedzieć?

Czym są dopytania w wywiadzie?

Dopytanie to hasło pod pytaniem głównym, po które sięgasz, gdy rozmówca sam nie poruszy czegoś ważnego dla Twojego pytania szczegółowego. Jacob i Furgerson piszą, że przygotowane dopytania pomagają trzymać się tematu, a zarazem zostawiają miejsce na dane, których się nie spodziewasz: najpierw pozwalasz rozmówcy mówić, potem dopytujesz o to, co zaplanowałeś2.

Najlepsze dopytanie używa słów rozmówcy: „Powiedziała Pani «bezpieczne zdania». Co to znaczy?”. Najgorsze podsuwa odpowiedź. „Czy gotowe sformułowania ułatwiają Pani pracę?” zakłada, że ułatwiają. „Skąd biorą się sformułowania, których Pani używa?” nie zakłada niczego.

Jak zrobić pilotaż wywiadu?

Pilotaż to próbna rozmowa przed pierwszym prawdziwym wywiadem. Jacob i Furgerson radzą zacząć od kogoś znajomego, żeby sprawdzić, czy pytania są jasne, a potem porozmawiać z kilkoma osobami bliskimi badanej grupie, ale do niej nienależącymi: dostajesz wiedzę z wnętrza i nie zużywasz rozmówców2.

Przykład zmyślony: Kinga zrobiła dwie rozmowy pilotażowe, z nauczycielką z innego powiatu i z koleżanką pracującą w świetlicy szkolnej. Pytanie „Czy ocena opisowa jest potrzebna?” okazało się zamknięte i z gotową oceną w środku, więc wypadło, a jego miejsce zajął blok „Adresat”. Rozmowy pilotażowe nie weszły do analizy i Kinga napisała to w rozdziale o metodzie.

Jak zebrać zgodę na wywiad i nagranie?

Zgoda jest przed nagraniem, nie w trakcie. Kodeks etyczny Amerykańskiego Towarzystwa Psychologicznego w standardzie 8.03 wymaga zgody uczestnika przed nagraniem głosu albo obrazu do celów badania; wyjątki dotyczą obserwacji w miejscach publicznych i badań z celowym wprowadzeniem w błąd, czyli nie Twojego wywiadu3. Standard 8.02 wylicza, o czym informuje się uczestnika: cel, czas trwania i przebieg, prawo do odmowy i wycofania się, skutki odmowy albo wycofania, ryzyko, korzyści, granice poufności, nagrody za udział i kontakt3. To kodeks amerykański, ale działa jako lista kontrolna. Wzór Twojej uczelni ma pierwszeństwo.

Formularz do wywiadu potrzebuje trzech rzeczy, których nie ma w ankiecie: osobnej zgody na nagranie, informacji, jak będziesz cytować wypowiedzi, i terminu, do kiedy da się wycofać dane. Nie piszesz „wywiad jest anonimowy”, bo znasz rozmówcę. Obiecujesz poufność i opisujesz, jak jej dotrzymasz. Jeśli ktoś nie chce podpisać zgody, nie prowadzisz rozmowy i nie namawiasz; Jacob i Furgerson radzą podziękować i zostawić kontakt2. O komisję etyczną pytasz promotora na etapie konspektu: jeśli jej zgoda jest wymagana, bez niej nie zaczniesz wywiadów.

Sprawdź też, gdzie ląduje nagranie. McMullin przypomina, że przy nagrywaniu telefonem trzeba wiedzieć, czy nagrania nie wysyłają się same do chmury4. To samo dotyczy platform do wideorozmów.

Jak przeprowadzić wywiad do pracy magisterskiej: przebieg rozmowy

Kolejność na początku spotkania: informacja o badaniu, pytania rozmówcy, podpis pod zgodą i dopiero wtedy nagrywanie. Jacob i Furgerson radzą miejsce ciche i w miarę ustronne, bo w kawiarni nagranie bywa nie do odsłuchania, próbę nagrania przed startem, drugie urządzenie na wypadek awarii i tylko krótkie notatki, żeby patrzeć na rozmówcę, a nie w kartkę. Najkrótsza z ich rad brzmi: słuchaj2.

Scenariusz to mapa, nie kwestionariusz. Jeśli rozmówca sam przeszedł do bloku z końca listy, idziesz za nim i wracasz do pominiętych pytań później. W trakcie pomaga kilka nawyków:

  • Cisza po odpowiedzi. Kilka sekund milczenia często przynosi drugą, ciekawszą część wypowiedzi.
  • Bez ocen i własnych opinii. „Też tak uważam” uczy rozmówcę, czego chcesz usłyszeć.
  • Sprawdzanie, czy rozumiesz, pytaniem otwartym. „Jak by Pani to opisała?” zamiast „Czyli chodzi o rodziców, tak?”.

Pytanie sugerujące i tak się kiedyś wymknie. Nie wycinasz go z transkrypcji, tylko oznaczasz, a przy analizie traktujesz odpowiedź jako reakcję na Twoją sugestię.

Co zapisać po wywiadzie?

Notatkę po rozmowie, tego samego dnia. Phillippi i Lauderdale piszą, że notatki terenowe zapisują kontekst, którego nagranie nie oddaje, i proponują krótki szkic takiej notatki do pojedynczego wywiadu albo grupy fokusowej5. W praktyce wystarczy jedna strona z polami:

Kod rozmówcy, data, czas trwania. Miejsce i kto był obecny. Przerwy i zakłócenia. Nastrój rozmowy i moment, w którym zmienił się ton. Co mnie zaskoczyło. Co padło przed włączeniem albo po wyłączeniu nagrania (tylko jako kontekst, bez cytowania). Moje pytania sugerujące z minutą nagrania. Pierwsze pomysły na kody. Zmiany w scenariuszu na kolejne rozmowy. Kody, które pojawiły się pierwszy raz.

Ostatnie pole przyda się przy pytaniu o liczbę wywiadów. Notatka z danymi, po których da się rozpoznać rozmówcę, leży razem z kluczem kodów, a nie z transkrypcjami. Co dalej z nagraniem, opisuje tekst o tym, jak zrobić transkrypcję wywiadu.

Ile wywiadów do pracy magisterskiej?

Kalkulatora nie ma. Są badania, które sprawdzały, po ilu rozmowach kolejne wywiady przestają wnosić nowe kody (to zjawisko nazywa się nasyceniem), i są z nich wskazówki, nie normy:

  • Guest, Bunce i Johnson przeanalizowali sześćdziesiąt wywiadów z kobietami z dwóch krajów Afryki Zachodniej. W ich materiale nasycenie nastąpiło w ciągu pierwszych dwunastu wywiadów, a podstawowe elementy szerszych tematów były widoczne już po sześciu6.
  • Hennink i Kaiser zebrali w przeglądzie systematycznym badania empiryczne nad nasyceniem. Te, które pracowały na danych empirycznych, a nie na modelowaniu statystycznym, osiągały je w wąskim przedziale od 9 do 17 wywiadów albo od 4 do 8 grup fokusowych, zwłaszcza przy dość jednorodnej grupie badanych i wąsko określonym celu. Autorki zastrzegają, że wynik dotyczy właśnie takich badań; badania wielokrajowe albo nasycenie rozumiane jako pełne zrozumienie znaczenia kodów potrzebowały większych prób7.

Z obu wyników płynie jedno: liczba zależy od tego, jak jednorodna jest grupa i jak wąskie pytanie. „Dwunastu” nie przenosisz do swojej pracy jako reguły.

Malterud, Siersma i Guassora proponują zamiast nasycenia pojęcie mocy informacyjnej: im więcej informacji istotnych dla badania niesie próba, tym mniej uczestników potrzeba. Wymieniają pięć rzeczy, od których to zależy: cel badania, dopasowanie rozmówców do pytania, oparcie w uznanej teorii, jakość rozmowy i strategia analizy8.

Jedno zastrzeżenie, jeśli planujesz refleksyjną analizę tematyczną. Braun i Clarke wymieniają nasycenie danych wśród praktyk, wobec których są krytyczne w swoim podejściu9. Jeśli piszesz „osiągnięto nasycenie”, musisz umieć powiedzieć, jak to sprawdzano. Jeśli nikt tego nie sprawdzał, uzasadniasz liczbę celem badania, zróżnicowaniem rozmówców, bogactwem rozmów i ustaleniem z promotorem.

Przykład zmyślony: Kinga zaplanowała od 10 do 14 wywiadów i po każdym zapisywała w notatce kody, które pojawiły się pierwszy raz. Wywiady od 10 do 12 dały dwa nowe kody, oba będące odmianą istniejących. Po dwunastym Kinga i promotorka uznały, że materiał wystarcza do pytania badawczego. W metodzie Kinga opisuje ten zapis, a nie samo słowo „nasycenie”. Jak z transkrypcji powstają potem tematy, opisuje analiza tematyczna krok po kroku.

Gdzie AI może pomóc przy wywiadach?

Przy scenariuszu: wklejasz pytania szczegółowe i scenariusz, a model wskazuje pytania zamknięte, sugerujące i podwójne. Nie pisze pytań za Ciebie i nie przeredagowuje Twoich. Po wywiadzie możesz mu dać wyłącznie własne pytania z nagrania, bez wypowiedzi rozmówcy i bez imion, żeby oznaczył te, które podsuwały odpowiedź. Wypowiedzi rozmówców trafiają do modelu dopiero po anonimizacji i tylko wtedy, gdy pozwala na to ich zgoda i zasady uczelni.

Poniżej moje pytania szczegółowe (P1, P2...) i scenariusz wywiadu. Zrób tabelę: pytanie wywiadowe | do którego P prowadzi | problem (zamknięte, sugerujące, podwójne, zbyt abstrakcyjne, brak). Nie dopisuj nowych pytań i nie przeredagowuj moich.

Co potem wpisać w oświadczeniu, pokazuje wzór noty o użyciu AI: tylko to, do czego model naprawdę służył.

Całą drogę od pytania badawczego do rozdziału z wynikami, z formularzem zgody, kartą protokołu i listą kontrolną, przechodzi kurs Wywiady w pracy dyplomowej. Każda lekcja kończy się tam ćwiczeniem na Twoim własnym badaniu.

Przypisy

  1. Hanna Kallio, Anna-Maija Pietilä, Martin Johnson, Mari Kangasniemi, Systematic methodological review: developing a framework for a qualitative semi-structured interview guide, „Journal of Advanced Nursing” 2016, t. 72, nr 12, s. 2954-2965, https://doi.org/10.1111/jan.13031; streszczenie odczytane w Crossref (dostęp: 27 października 2026). ↑

  2. Stacy A. Jacob, S. Paige Furgerson, Writing Interview Protocols and Conducting Interviews: Tips for Students New to the Field of Qualitative Research, „The Qualitative Report” 2012, t. 17, nr 42, s. 1-10, https://doi.org/10.46743/2160-3715/2012.1718; pełny tekst odczytany w kopii ERIC, https://files.eric.ed.gov/fulltext/EJ990034.pdf (dostęp: 27 października 2026). ↑ ↑2 ↑3 ↑4 ↑5

  3. American Psychological Association, Ethical Principles of Psychologists and Code of Conduct, standardy 8.02 i 8.03, https://www.apa.org/ethics/code; tekst standardów odczytany w kopii LibreTexts, https://socialsci.libretexts.org/Courses/Taft_College/Research_Methods_for_the_Social_and_Behavioral_Sciences/03:_Ethics_in_Research/3.03:_APA_Ethics_Code_Standard_8 (dostęp: 27 października 2026). ↑ ↑2

  4. Caitlin McMullin, Transcription and Qualitative Methods: Implications for Third Sector Research, „Voluntas” 2023, t. 34, nr 1, s. 140-153, https://doi.org/10.1007/s11266-021-00400-3; pełny tekst odczytany w Europe PMC (PMC8432276) (dostęp: 27 października 2026). ↑

  5. Julia Phillippi, Jana Lauderdale, A Guide to Field Notes for Qualitative Research: Context and Conversation, „Qualitative Health Research” 2018, t. 28, nr 3, s. 381-388, https://doi.org/10.1177/1049732317697102; streszczenie odczytane w Europe PMC (dostęp: 27 października 2026). ↑

  6. Greg Guest, Arwen Bunce, Laura Johnson, How Many Interviews Are Enough? An Experiment with Data Saturation and Variability, „Field Methods” 2006, t. 18, nr 1, s. 59-82, https://doi.org/10.1177/1525822X05279903; streszczenie odczytane w Crossref (dostęp: 27 października 2026). ↑

  7. Monique Hennink, Bonnie N. Kaiser, Sample sizes for saturation in qualitative research: A systematic review of empirical tests, „Social Science & Medicine” 2022, t. 292, art. 114523, https://doi.org/10.1016/j.socscimed.2021.114523; streszczenie odczytane w Europe PMC (dostęp: 27 października 2026). ↑

  8. Kirsti Malterud, Volkert Dirk Siersma, Ann Dorrit Guassora, Sample Size in Qualitative Interview Studies: Guided by Information Power, „Qualitative Health Research” 2016, t. 26, nr 13, s. 1753-1760, https://doi.org/10.1177/1049732315617444; streszczenie odczytane w Europe PMC (dostęp: 27 października 2026). ↑

  9. Virginia Braun, Victoria Clarke, One size fits all? What counts as quality practice in (reflexive) thematic analysis?, „Qualitative Research in Psychology” 2021, t. 18, nr 3, s. 328-352, https://doi.org/10.1080/14780887.2020.1769238; tekst odczytany w kopii https://www.sfu.ca/~palys/Braun&Clarke-2021-ReflexiveThematicAnalysis.pdf (dostęp: 27 października 2026). ↑

Dalej w dziale badanie i metoda